Varna’da Kültür Dernekleri

Yazı: Rüstem Aziz

Varna şehri Bulgaristan’ın birçok etnik grubun zaman zaman içiçe, zaman zaman yanyana yaşadığı en eski kültür merkezlerinden biri. Türkler çoğunlukta bulunduğu eski dönemlerde olduğu gibi, görece eşit haklı bir azınlık olduğu günümüzde de, nüfusun geleneksel, ayrılmaz bir parçasını oluşturuyor.

XX Yüzyılın başlarına kadar şehir halkı muhtarların yönettiği etnik özelliklere göre ayrılmış değişik mahellelerde oturuyor. Türk mahallesi Karadeniz sahilince liman boyundan kuzeye, Türk Kışlasına doğru yayılarak, en büyük yerleşim birimini oluşturuyor.

Osmanlının çekilmesinden sonra, 1879’da yapılan seçimlerde Varna’da 8 muhtar seçiliyor. Bunların 3’ü Türk, 3-ü Rum (Yunan asıllı), 1-i Ermeni, 1-i de Bulgar. 1881 yılında mahalle muhtarlığı düzeni kaldırılıyor ve şehir dört idari bölgeye ayrılıyor. Ama mahalleler daha uzun yıllar varlığını sürdürüyor.

O zaman Varna nüfusunun % 36,25’inin anadili Türkçe. 1901 yılına kadar bu oran % 17,42’ye düşüyor, bunların % 3,45’şini Gagauzlar oluşturuyor. 34.922 kişilik Varna nüfusunun % 2,70’şini oluşturan Tatarlar, anadili Türkçe olanların oranı dışında kalıyor.

Etnik toplumlar dinlerine göre kendi mâbet yerlerinin bakım ve idare işlerini bizzat yürütüyor. O zaman Varna’daki 30 mabet yerinden 18’inin, yani yarısından fazlasının cami olduğu belgelerle kanıtlanmış durumda. Yıllar içerisinde bu sayı 2-ye düşmüş olduğundan, birkaç yıl önce Asparuhovo semtinde kurulan camiyle birlikte bugün koca Varna’da olup olacağı 3 cami ibadete açık bulunuyor.

Etnik toplumlar özlük ve geleneklerini canlı tutmak için kendi okul ve kültür derneklerini de ayakta tutagelmiştir. Varna Belediyesi’nin kütüklerinden edindiğim bilgiye göre, 1889 yılında Varna’da 13 Türk okulu bulunuyor. Bu okullarda 1’i kadın olmak üzere 19 öğretmen 650 Türk çocuğuna eğitim veriyor. Ayni yıl Varna’da yalnız 2 Bulgar okulu bulunuyor. Bu 2 okulda 24 öğretmen 1000 öğrenci okutuyor. Ama bütün bu okullar arasında bir tek düzgün ve kapsamlı zengin bilgi veren okul – Türk Rüştiyesi.

Zamanın Eğitim Bakanı Konstantin İreçek, yaptığı teftişlerden sonra sunduğu raporda, Varna Rüştiyesi hakkında, orada Türklerin “çağdaş yöntem ve kurallarla düzenlenmiş iyi bir okula sahip” olduklarını, bu okulun “Fransızcayı ve Bulgarcayı ana dili gibi konuşan, Sofya doğumlu bilgin bir Türk tarafından yönetildiğini söylüyor.

Varna Türklerinin gelenek ve törelerini, kültür mirasını, toplumla ilişkilerini koruyup geliştirmesinde basın, Varna Postası (1888), Bulgaristan (1888), Hukuk (1897) gibi gazeteler, önemli yer alıyor. Bu gazetelerde Türkler şehrin sosyal, ekonomik ve kültürel hayatını izliyor, sorunlarını dile getiriyor, yönetime karşı tutumunu ifade ediyor.

Balkan Savaşı’na kadar Varna’da toplum ve kültür yaşamında ağırlık Rumların elinde bulunuyor. Rumlar bu alanda tekel iddiasındayken, şehir sakinlerinden Bulgarlarla, en başta göç sebebiyle sayısı hızla düşmeye devam eden Türkler arasında, hiçbir ciddi sorun yaşanmıyor. Yalnız seçimler öncesinde tartışma heyecanı hızla tırmanıyor.

Sivil idare işbaşına geldikten sonra, Ekim 1878’de Varna Valisi Baumgarten geçici meclisler tayin ediyor. Türklerden Mehmet Efendi Şehir Meclisi’ne, Halil Efendi Kaza Meclisi’ne üye oluyor. Daha sonra yapılan seçimlerde Ahmet Afi Efendi Belediye Meclisi’nin, Halil Efendi Kaza Meclisi’nin daimi üyesi oluyor. Halil Efendi Bulgarlar dahil, diğer azınlıklardan da hayli oy kazanıyor. Parlamento seçimlerine Varna’dan seçilen iki milletvekilinden biri Osman Bey oluyor. İnsani tutumu ve ticari başarıları yüzünden Varnalıların Halil Efendi diye saygıyla bahsettiği Mülâzim Halil Efendi Hafuz Mehmedov, Osmanlının çekilmeden önceki son Varna Belediye Başkanı seçiliyor. Varna şehrinin ilk modern bayındırlık ve mimari planlama çalışmaları bugün de onun ismiyle anılıyor. O karmaşık dönemlerde Varna ve cıvarındaki köylerde Hristiyan nüfusun korunmasında Halil Efendi önemli rol oynuyor. Hükümetten yerli Hristiyanları korumakla görevli silahlı muhafızlar temin ediyor.

1 Mayıs 1879’da Geçici Rus İdaresi çekip gittikten, Dragan Tsankov Baumgarten’den valiliği devraldıktan sonra, Bulgarca, devlet ve belediye makamlarıyla ilişkilerde resmi dil ilan ediliyor. Bununu üzerine Türkçe, Rumca ve Ermenice tercümanlara çok büyük ihtiyaç duyuluyor. Türkler aralarından iyi öğrenim görmüş, birkaç dil bilen temsilcilerini teklif edip, vatandaşlara ve idareye böylece yardımcı oluyor.

Ayni yıl yapılan yerel seçimleri kazanan 16 belediye meclisi üyesinden 7’si Türk, 9‘u Bulgarken, yeni Belediye Başkanı Yanko Slavçev’in üç yardımcısından biri Ahmet Efendi oluyor.

O dönemde Bulgarlar bir kilise kurmak üzere arsa isteğiyle idareye başvuruyor. Ne ki, Türk mahallesinde, Musalla cıvarında, Türk mezarlığı yakınındaki arsalardan birini istiyor olmaları gerginlik yaratıyor. Türk cemaatı toplanıp sorunu etraflıca tartıştıktan sonra bu talebi onaylıyor ki, bunun üzerine belediye makamları ilgili inşaat iznini veriyor. Bu olaydan hemen sonra Varna müslümanlarının isteği üzerine 1880 Temmuz’unda çıkarılan bir emirnameyle Varna’ya ilk kez Müftü tayin ediliyor.