Usta Milleti olarak adlandırılan Türk topluluğu
Kaleme alan: İbram Ahmed
Usta Milleti’nin Sosyo-Kültürel Özellikleri
Balkanlar’da ve bilhassa Bulgaristan’da yaşayan Müslüman Türk toplulukları arasında Usta Milleti, hem nüfus yoğunluğu, hem de kültürel sürekliliği bakımından en dikkat çekici gruplardan biridir. Ülkedeki Müslüman Türk nüfusunun yaklaşık dörtte birini oluşturan bu topluluk, tarihsel kökenleri, dinî yapısı ve geleneksel yaşam biçimiyle bölgedeki Türk varlığının önemli bir temsilcisidir.
Usta Milleti’nin kökeni hakkında kesin bir görüş bulunmamakla birlikte, farklı teoriler bu topluluğun tarihsel geçmişine ışık tutmaktadır. Horasan, Akkoyunlu, Abdal ve Halep teorileri gibi çeşitli yaklaşımlar, Usta Milleti’nin Orta Asya ve Anadolu bağlantılı bir geçmişe sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu teorilerin ortak noktası, topluluğun başlangıçta Alevî-Bektaşî inanç sistemiyle ilişkili olduğu, ancak zamanla Sünnî İslam anlayışını benimsediğidir. Bu dönüşüm, Osmanlı dönemi sosyal ve dinî yapısı içerisinde şekillenmiş görünmektedir.
Dil açısından Usta Milleti, Türkçeyi koruma konusunda oldukça başarılı bir topluluktur. Günümüzde konuşulan Türkçelerinde eski Türkçeye ait kelime ve ifade unsurlarının varlığını sürdürdüğü gözlemlenmektedir. Bu durum, onların kültürel sürekliliğe verdiği önemin bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Bunun yanı sıra, topluluğun inanç ve geleneklerinde İslam öncesi Türk kültürüne ait bazı unsurların izlerine de rastlanmaktadır. Özellikle Hıdır İlyas (Hıdrellez) kültü ve benzeri ritüellerin canlılığını koruması, bu tarihsel katmanlı yapının önemli bir yansımasıdır.
Dinî açıdan Usta Milleti günümüzde Sünnî Müslüman kimliğiyle tanımlanmakta ve bu kimliği güçlü bir şekilde yaşamaktadır. Topluluk, dinî değerlere bağlılığı ve muhafazakâr yapısıyla öne çıkmaktadır. İslamî kurallar ve gelenekler, gündelik hayatın önemli bir parçasını oluşturur. Bu yönüyle Usta Milleti, ülkedeki diğer bazı Türk topluluklarına kıyasla dinî ve kültürel değerleri daha sıkı bir şekilde koruyan bir yapı sergilemektedir.
Toplumsal yapı bakımından ise Usta Milleti, dayanışmacı ve geleneksel bir karakter taşımaktadır. Zanaatkârlık, özellikle demircilik ve nalbantlık gibi meslekler, tarihsel olarak bu topluluğun temel geçim kaynakları arasında yer almıştır. Bu meslekî kimlik, topluluğun adlandırılmasında da etkili olmuştur. Günümüzde meslek çeşitliliği artmış olsa da “ustalık” kavramı, hâlâ bu topluluğun kültürel kimliğinin önemli bir parçası olarak varlığını sürdürmektedir.
Göç hareketleri açısından değerlendirildiğinde, Usta Milleti’nin diğer Türk gruplarına kıyasla daha az göç ettiği görülmektedir. Özellikle Türkiye’ye yönelik göçlerin sınırlı kalması, onların bulundukları coğrafyada kültürel devamlılıklarını daha güçlü bir şekilde korumalarına katkı sağlamıştır. Bu durum, Usta Milleti’nin yaşadıkları yörede Türk kimliğinin yaşatılmasında temel taşıyıcı unsurlardan biri olmasını sağlamıştır. Sonuç olarak Usta Milleti, tarihsel kökenleri farklı yorumlara açık olsa da günümüzde belirgin bir kimlik bütünlüğüne sahip, Türk dili, İslam dini ve geleneksel kültürü koruma konusunda güçlü bir bilinç geliştirmiş bir topluluktur. Bu özellikleriyle, Bulgaristan’da Müslüman Türk varlığının en dinamik ve süreklilik arz eden unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir
Usta Milleti’nin Tarihî Kökenine Dair Teoriler
Usta Milleti, Balkanlarda yaşayan büyük Türk topluluklarının bir grubudur. Bu toplumun kökenleri ve tarihî gelişimleri hakkında farklı teorilerin ortaya atılmasına neden olmuştur. Bu teoriler, Usta Milleti’nin etnik, dinî ve kültürel kimliğinin anlaşılması açısından önem taşımaktadır.
- Horasan teorisi
Bu teoriye göre, XIII. Yüzyılın sonlarında, daha Balkanların Osmanlılar tarafından fethedilmesinden önce, Selçuklu zamanında, başlıca günümüz Bulgaristan’a ve civarındaki devletlere seyahat ederek insanlara İslâm’ı tebliğ eden Alevî-Bektaşî erenlerle beraber bu topraklara gelen topluluktur.
Bu topluluk, günümüzde Kuzey İran, Afganistan, Türkmenistan, Tacikistan ve Özbekistan topraklarında bulunan Horasan bölgesinden, alperenlerle, dervişlerle beraber gelen, onlara yardım etmek amacı ile zanaatçılıkla uğraşan, Türkçe konuşan, alevi-bektaşi mezhebinden olan Yörük Türkmen halklarındandır.[1] Bu teoriye göre, Usta Milleti, zaman içerisinde Hanefî mezhebine tabî olup, sunnî Müslümanlığı benimsemiş ve yerleşik hayata geçmiştir.
Bazı bölgelerde bu topluluğa “Orasannılar” da denildiği bilinmekte. Bir kısım araştırmacılar ise, Usta Milleti’nin düşük sosyal statülerini göz önünde bulundurarak, onları “Horahane Roma” adlandırdıkları Roman topluluğundan olduklarını söylerler[2]. Bu tür söylemleri, Usta Milleti mensubu olan aydın kişiler ve toplum önderleri büyük tepkiyle karşılar.[3]
- Akkoyunlular Teorisi
Embiya Ulusoy’un, Türkiye devlet arşivlerinde yaptığı uzun çalışmalar neticesinde kaleme almış olduğu “Deliorman”[4] adlı kitabında ise, bu topluluğun Oğuzların Uçok kabilesinin Bayındır kolundan olan Akkoyunlular’ın Ustacalı aşiretinden olduklarını ifade eder. Akkoyunlular Devleti dağıldıktan sonra, Osmanlı ordusuna nalbant, demirci ustası olarak katılmışlardır. Bu teoriye göre, Usta Milleti Akkoyunlar’ın Ustacalı aşiretinin Balkanlar’daki iskân edilen uzantısıdır.
Diğer bir tarih araştırmacısı olan Özbekistanlı Prof. Dr. Soltanğa Ataniyazov’a göre bu halk Türkmen boylarından biridir. Ataniyazov’a göre Türkmen Tekke Boyu’nun Yalkamış (Sarık) Bölümü’nün Alaşa Uruğ’nun Usta Tîresi’nin halkı olabilir.
Günümüzde konuştukları Türkçede çok eski Türkçe kökü olan sözcükler vardır. Aynı zamanda Tengrizm inancından da kalan çok fazla halk inanışı, ritüeller ve gelenekleri de muhafaza etmişlerdir (Özellikle Hıdır İlyas kültü yaygınlığını halâ korumaktadır).
- Abdallar Teorisi
Bu teoriye göre, Moğolların saldırılarından sonra Anadolu’ya yaşamaya gelen Abdallar adlı kültürel azınlığın Balkanlar’daki uzantıları oldukları görüş de, araştırmacılar tarafından ciddi kabul buluyor. Osmanlı arşivlerinde Abdalan-ı Rum kalenderîler olarak adı geçen zümredir. Usta Milleti’nin tarihi, orduda demircilik yaptıklarından dolayı yakınen Bektaşilik tarihi ile içiçe geçmiştir.
Özellikle II. Mehmed döneminde Rumeli’de Abdal gruplarının varlığı belgelenmiştir[5].
- Halep Teorisi
Bu teoriye göre, Demirciler, Halep’te tüccarlık ile uğraşan bir topluluk oldukları ve aha sonraları Selçuklu Devleti tarafından ordu hizmetlerinde demirci ve nalbant olarak hizmete alındıkları rivayet edilir[6].
Ordu hizmetlerinde bulunan bu topluluğun Selçuklu Dönemi’nde Balkanlar’a, bununla birlikte Kuzeydoğu Bulgaristan’a da yerleştikleri söylenir.
Günümüzde Kosova’nı Prizren şehrinin Terzi mahallesinde yaşayan Türk topluluğu kendini Demirci olarak adlandırmakta. Kosovalı araştırmacı-yazar Selâhetin Kruezi, bu topluluğun 1227 yılında Balkanlar’a iskân edildiğini, halâ alevi-bektaşi kültürüyle yaşadıklarını ve Hz. Davut’a büyük saygı duyduklarını yazmaktadır.
Bulgaristan’daki Usta Milleti’nin Osmanlılardan önce burada bulundukları, şu ana kadar yazılmamıştır. En azından topluluğun sözlü aktarımı dikkate alınmamış veya kaydedilip takdim edilmemiştir. Her üç farklı teori de bu topluluğun önceden alevi mezhebine mensup olduklarını, zaman içerisinde ise sunnîleştiklerini, çok eskilere dayanan kültür ögelerini halâ muhafaza ettikleri hususunda birleşiyor.
Kamçı Boyu’nda yaşayan Usta Milleti, dinî ve kültürel değerlere sahip çıkan muhafazakâr bir topluluktur. Türk dilini, İslâmiyet’i ve Türk kültürünü, otantik bir şekilde Türk kimliği ile yaşayan ve yaşatanlar oldukları yadsınamaz[7]. Usta Milleti’nden çok az bir kısım Türkiye’ye göç etmişlerdir. Dolni Çiflik kasabasında yaşayan Türk toplumunun çoğunu oluştururlar.
Bu topluluk, zanaatkârlığı ve dinî değerlere bağlılığı ile tanınır.
[1] Ataniyazov, S. Türkmen Boylarının Geçmişi, Yayılışı, Bugünkü Durumu ve Geleceği, Türkmenistan Bilim ve Teknik yüksek Kurulu, bilig-10/Yaz’99, s.25, Web: https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3475-published.pdf Görünüm: 22.06.2025
[2] БНР, Е. Шарбанова: Правителството да вземе мерки за предотвратяване насилствената асимилация на “уста милет”, 11.08.2015, Web: https://bnr.bg/post/100589847/e-sharbanova-pravitelstvoto-da-vzeme-merki-za-predotvratavane-nasilstvenata-asimilacia-na-usta-milet Görünüm: 22.06.2025
[3] БНР, Учредиха Обществен съвет на мюсюлманите от Североизточна България, 27.07.2015, Web: https://bnr.bg/factcheck/post/100584757/uchrediha-obshtestven-savet-na-musulmanite-ot-severoiztochna-balgaria Görünüm: 22-06-2025
[4] Ulusoy, E. (2015). Deliorman: Tarih ve Kültür – Dil, Kimlik ve Toplumsal Hafıza. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
[5] Özdeğer, M. (2018). Osmanlı Balkanları’nda Toplumsal Yapı: 15.-17. Yüzyıllar. İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları, s.145
[6] Kruezi, Selahetin, Prizren’de meslek erbabı Demirci topluluğu ve Demirci topluluğunun
kutladığı iki sancak merasimi, Edeb Erkan dergisi, No-7 (2025), https://doi.org/10.59402/EE007202504 Görünüm: 14.06.2025
[7] Репортаж по TV7: „Уста милета: Не сме цигани, турци сме и обичаме България“, Web: https://www.youtube.com/watch?v=cUI1NnFLjl0&t=160s Görünüm: 22.06.2025